PRIJAVA
Autor: Qerim Lita
Prevod i obrada na bosanski jezik
Jugoslavenske partizansko-četničke okupacione snage, nakon što su ubile i masakrirale hiljade nedužnih Albanaca, desetine hiljada drugih su uhapsile i smjestile u zatvore i koncentracione logore. Tokom februara i marta 1945. godine pokrenule su još jednu akciju po albanskim naseljima, u kojoj su hiljade mladih Albanaca prisilno mobilizirane, a o njihovoj sudbini niko ništa nije znao.
Ponovna okupacija albanskih krajeva u novembru 1944. godine od strane jugoslavenskih komunističkih brigada, odnosno srpsko-makedonskih jedinica, potpomognutih bugarskim i albanskim jedinicama, bila je praćena krvoprolićem i neviđenim zločinima nad albanskim civilnim stanovništvom. Podaci koje navode pojedini ugledni albanski istraživači, ali i arhivska dokumentacija, govore da su u periodu od novembra 1944. do septembra 1945. jugoslavenske komunističke snage ubile, masakrirale i strijeljale oko 36.000 Albanaca, uglavnom civila. Od tog broja, samo na teritoriji današnjeg Kosova ubijeno je i masakrirano oko 26.000 albanskih civila.
Važno je naglasiti da se takva antialbanska politika u sjeveroistočnim krajevima primijetila odmah nakon što su jugoslavensko-makedonske komunističke jedinice, uz pomoć albanskih komunističkih jedinica, 2. septembra 1944. ponovo zauzele Debar. Istog dana uspostavljena je jugoslavenska vojna vlast, koja je pod izgovorom “prikupljanja oružja” i “otkrivanja balista” uhapsila desetine istaknutih albanskih aktivista iz grada i okoline. Dio njih strijeljan je bez ikakvog sudskog postupka.
Među zatvorenima je bio i komandant Operativne zone I Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije za Makedoniju, Hamdi Dema, koji je optužen da se navodno priključio redovima NOB-a po sugestiji njemačke tajne službe. Jugoslavenska vojna tajna služba OZNA ovako je opisala njegovo hapšenje i kasniju likvidaciju:
“Hamdi Dema: Kao agent MK AbWKdO 310, ubačen je u NOB na području Kičevo–Debar, gdje je došao do položaja komandanta Operativne zone I, djelujući u pravcu razbijanja pokreta. Uhapšen je i likvidiran 1944. godine od povjerenika OZNA-e prilikom pokušaja bijega iz zatvora u Prilepu.”
Važno je istaći da su od septembra 1944. u Glavnom štabu Narodnooslobodilačke vojske Albanije boravili brojni jugoslavenski civilni i vojni instruktori i savjetnici, među kojima su bili Velimir Stojnić, Vojo Todorović, Nijaz Dizdarević i drugi. Enver Hoxha je, kako bi pomogao “bratskim narodima” Jugoslavije, naredio slanje dvije albanske divizije na Kosovo i u istočne i sjeverne albanske krajeve.
Tako je, na prijedlog Prvog albanskog korpusa, u pravcu Elbasan–Prizren poslana V divizija sa svojim V i XXIII brigadama. VI divizija, sa VI, VII, VIII i XXII brigadom, oko 18. oktobra 1944. krenula je pravcem Mat–Mirdita–Skadar–Kuč kako bi se povezala s jedinicama Drugog jugoslavenskog korpusa. Obje divizije su, odlukom Glavnog štaba NOB-a Albanije, stavljene pod komandu jugoslavenskih jedinica, koje su bile zadužene za njihovu organizaciju, snabdijevanje i davanje operativnih zadataka.
U vezi s tim, član Vojne misije Vrhovnog štaba NOB-a Jugoslavije pri Glavnom štabu NOB-a Albanije, Vojo Todorović, u svom drugom izvještaju napisao je sljedeće:
“Dana 17. septembra, Misija pri Štabu Albanije, na prijedlog druga Tita, zatražila je da se dvije divizije pošalju u Jugoslaviju radi stvaranja i jačanja bratstva i jedinstva naših naroda i gašenja šovinističke mržnje i odnosa koji su postojali u predratnoj Jugoslaviji između crnogorskog i albanskog naroda. Osim toga, cilj odlaska ovih divizija trebao je biti organizaciono jačanje i njihovo kaljenje, zatim izvođenje organizovanih operacija po uzoru na jedinice Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije. Jedinice su bile vrlo slabo opremljene i zbog toga je Vrhovni štab oklijevao s njihovim odlaskom, ali i zato što su Amerikanci kao saveznici odbili dati naoružanje i opremu za ove dvije divizije koje su slane u Jugoslaviju. Drug Tito je, na prijedlog šefa Misije, druga Stojnića, odgovorio da će one biti potpuno snabdjevene i opremljene u Jugoslaviji, bez obzira na to hoće li saveznici prekinuti pomoć u naoružanju i opremi, i da Jugoslavija tu obavezu preuzima na sebe…”
U međuvremenu, nakon što jugoslavenske partizanske jedinice nisu uspjele zauzeti Preševo, komandant Glavnog štaba NOB-a Makedonije Mihajlo Apostolski postigao je dogovor s rukovodstvom Komunističke partije Bugarske da bugarske partizanske brigade budu smještene u Makedoniji. Prema tom dogovoru, te brigade trebale su djelovati od Krive Palanke prema Kumanovu.
Osim toga, Apostolski je, uz saglasnost bugarskog komunističkog rukovodstva u Sofiji, mobilizirao vojnike bivše bugarske armije porijeklom s teritorije Makedonije. O tome je Glavni štab NOB-a Makedonije 27. septembra 1944. obavijestio Štab IV operativne zone:
“General Apostolski je u Sofiji primio sve Makedonce koji su bili u bugarskoj vojsci, naoružao ih sovjetskim oružjem i organizovao mnoge jedinice.”
Dolaskom albanskih partizanskih jedinica, jugoslavenske komunističke vojne jedinice i bugarske jedinice pokrenule su strašnu akciju protiv albanskog stanovništva, kako na Kosovu, tako i u svim sjeveroistočnim i sjevernim albanskim krajevima. Tokom tog nasilnog prodora, jugoslavenske komunističke jedinice ubile su i masakrirale hiljade nedužnih Albanaca u Kičevu, Gostivaru, Tetovu, Skoplju, Kumanovu, Kačaniku, Uroševcu, Gnjilanu, Prištini, Bujanovcu, Drenici, Peći i mnogim drugim albanskim krajevima i naseljima.
Pored toga, izvršile su hapšenje gotovo cjelokupnog muškog stanovništva od 16 do 60 godina, smještajući ih u koncentracione logore, vojne kasarne i druga mjesta. Paljena su čitava albanska naselja. Takve akcije provođene su po naređenjima najvišeg jugoslavenskog političkog i vojnog rukovodstva.
To najbolje potvrđuje naredba od 18. novembra 1944. koju je izdao Štab XV korpusa NOB-a Jugoslavije. Njome je naređeno partizanskim brigadama 48. divizije, u kojoj je učestvovala i IV albanska brigada, da 19. novembra 1944. izvrše blokadu grada Gostivara, prikupe cjelokupno muško stanovništvo sposobno za nošenje oružja i smjeste ga u logore u nekoj zgradi koju, kako se navodi, “sami nađete da je pogodna za tu svrhu”. Istovremeno je naređeno prikupljanje cjelokupnog oružja, municije i drugog vojnog materijala.
Zanimljiv je drugi dio naredbe, u kojem se navodi da akciju trebaju provesti tri makedonske brigade, dok se albanska brigada treba smjestiti u gradsku kasarnu radi odmora. U naredbi je pisalo:
“Od željezničke pruge Gostivar–Kičevo do puta Gostivar–Debar blokadu će izvršiti XV brigada; od puta Gostivar–Debar do puta Gostivar–Tetovo VI brigada; od puta Gostivar–Tetovo do željezničke pruge Gostivar–Kičevo I brigada; područje do distance prve brigade blokiraće XV brigada; IV brigada smjestit će se u kasarnu grada Gostivara radi odmora i putem straže osiguravati samu sebe.”
Slično se postupalo i u tetovskom kraju. Po naredbi Štaba I korpusa, jedinice tog korpusa sakupile su sve albanske muškarce i smjestile ih u tetovski monopol, u škole u selima Želino, Grupčin i druga mjesta. Tačan broj zatvorenih ne može se znati, ali se pretpostavlja da ih je bilo između 6.000 i 10.000.
Iz logora, kao i iz zatvora, prema posebnim spiskovima, svake noći strijeljane su desetine Albanaca pod izgovorom da su navodno učestvovali u grupama Xheme Gostivarija i Mefaila Zajazija. Osim toga, među uhapšenima su se masovno širile razne epidemije, poput dizenterije i tifusa, naročito u logorima u Kičevu. Kao posljedica toga, uz noćna strijeljanja, desetine Albanaca umirale su i od bolesti.
III brigada NOB-a Jugoslavije za Makedoniju u svom operativnom dnevniku navodi, između ostalog, da su u albanskim selima Gornjeg Dervena kod Tetova “sakupljeni svi muškarci sposobni za nošenje oružja, dovedeni u selo Grupčin, zatvoreni u koncentracione logore i podijeljeni u četiri grupe.”
U međuvremenu, Štab Kumanovske divizije 24. novembra pisao je Glavnom štabu NOB-a Jugoslavije za Makedoniju o “opasnosti” od “stvaranja albanskih brigada”, zato što su one, kako se navodi, “stvarane po direktivi delegata Štaba za Kosovo i Metohiju, a da se uopće nije pristupilo općem razoružavanju Albanaca…”
Dva dana kasnije, Štab XVI korpusa NOB-a Jugoslavije za Makedoniju naredio je Štabu Kumanovske divizije da sa svojim brigadama 28. novembra izvede opću akciju nad albanskim selima Kačanika, Uroševca, Vitine, Gnjilana, Kumanova i Preševa:
“Tokom marša ili borbi, ako naiđete na bilo kakav neprijateljski otpor, svi oni Albanci koji su naoružani, kao i oni koji su sakrili oružje i prilikom kontrole se ono pronađe, da se na licu mjesta pogube. Sva naselja u koja uđete detaljno pretražiti i sve muškarce od 16 do 50 godina uzeti u logore i koncentrirati ih na teritorijama vaših brigada.”
Sličnih postupaka, iako ne u takvim razmjerama kao kod jugoslavenskih jedinica, bilo je i od strane jedinica dviju albanskih divizija. Posebno treba spomenuti ponašanje V udarne brigade, kojom je komandovao Shefqet Peçi. On je odmah po ulasku na Kosovo, putem letka, tražio od kosovskih Albanaca da se ne svrstavaju uz Xhafera Devu i druge albanske nacionalne prvake koji su vodili Drugu prizrensku ligu, nego “uz Narodnooslobodilačku vojsku Nove Jugoslavije”.
U tom letku, između ostalog, pisao je:
“Postali su, dakle, neprijatelji svih najjačih vojski svijeta, jer vi vjerujete lažima Xhafera Deve… prema kojima su albanske brigade i vojska maršala Tita, koje se bore u krajevima Kosova, navodno došle da se osvete kosovskom narodu… To je laž koja vas želi vezati za Nijemce i izdajnike, jer Xhafer Deva želi da vas drži spremnima kako biste danas, kada njemački bajoneti nestaju, branili sebe od udara oslobodilačkih vojski. Vi danas treba da shvatite napredni cilj borbe koju vode sinovi Nove Jugoslavije pod svijetlim vodstvom maršala Tita… Zato se odvojite od redova izdaje, dočekajte kako dolikuje vojsku Tita i Envera koja dolazi da vas oslobodi, ojačajte svoju narodnu vlast i povećajte redove vojske Kosmeta, u kojoj se nalaze najčasniji sinovi Kosova, i krenite odlučno protiv Nijemaca i izdajnika radi brzog oslobođenja svojih ognjišta i pranja dosadašnjih mrlja.”
Međutim, događaji koji su uslijedili odmah nakon dolaska albanskih divizija na Kosovo i u druga albanska područja, prema autoru teksta, samo su potvrdili ono na šta su upozoravali Xhafer Deva i drugi prvaci Druge prizrenske lige.
Dana 25. oktobra 1944. bugarske jedinice smjestile su se u naseljima Tabanovce, Sopot, Staro Nagoričane i Novo Nagoričane. Dan kasnije ušle su u selo Moravica, a 27. oktobra i u Bukuricu i Žunicu, nastavljajući marš prema albanskim selima iznad željezničke pruge, koja su kontrolisale albanske dobrovoljačke snage.
U blizini Žunice sukobili su se s albanskim dobrovoljcima. Nakon dvosatne borbe, Bugari su bili prisiljeni da se povuku i smjeste u selo Žunica, gdje su im se pridružili i lokalni Srbi. S druge strane, albanskim snagama stigle su u pomoć stotine dobrovoljaca iz Preševa, koji su opkolili selo s dvije strane. Bugarska vojska je zbog toga bila prisiljena napustiti selo i povući se u Sopot.
Čim su se smjestili u Sopot, Bugari su, kao čin osvete, okupili stanovnike sela. Žene i djecu smjestili su u školu, a muškarce, njih 71, u džamiju. Nakon mučenja, 68 muškaraca je strijeljano; jedan mladić, iako ranjen, uspio je pobjeći, dok su dvojica staraca pošteđena.
U međuvremenu, u selu Blace kod Skoplja dogodio se pravi pokolj. Taj tragični događaj desio se između 18. i 19. novembra 1944. godine, kada su partizanske jedinice XVI brigade uhapsile 250 seljaka iz Gornjeg Blaca i 40 iz Donjeg Blaca. Oni su zatim pogubljeni na krajnje brutalan način. U tom zločinu se, prema tekstu, posebno istakla Qefser, supruga komuniste Qemala Sejfulle i kćerka Hasana Shukriua. Bajram Gola je u svom feljtonu posvećenom Masakru u Baru, objavljenom u listu “Flaka” tokom februara i marta 1997. godine, naveo da je ona s revolverom u ruci išla od jedne žrtve do druge i ubijala one koji su još davali znakove života.
Sličan masakr kao u Sopotu i Blacu izvršen je i u selu Izvor od strane XVII brigade. Tragični događaj desio se 29. novembra, kada je, nakon prethodnog dogovora između seoskih prvaka i štaba ove brigade, jedan bataljon ušao u selo. Pod izgovorom da su seljani Izvora navodno pripremili atentat na štab ovog bataljona, uhapšeni su svi muškarci tog sela, njih 44, i svi su odjednom pogubljeni. Istovremeno je selo zapaljeno.
Brojni zločini i masakri jugoslavenskih komunističkih jedinica, odnosno srpskih, bugarskih i makedonskih jedinica, dogodili su se i na području Gnjilana. Te jedinice, posebno jedinice XVII brigade, provele su težak teror i zločine nad selima u okolini Gnjilana, Preševa i Bujanovca. Samo u gradu Gnjilanu masakrirano je više od 200 Albanaca, među kojima je bilo žena, djece i staraca.
Osim toga, jedinice ove brigade ubile su i masakrirale više stotina drugih Albanaca iz sela Trnovac, Miratovac, Trnova, Nesalce, Qallare i drugih mjesta. Slično kao u Makedoniji, i na Kosovu su otvoreni brojni koncentracioni logori u koje su smještene desetine hiljada Albanaca od 16 do 60 godina.
Prema tekstu, jugoslavenski partizani su u večernjim satima izvodili grupe zatvorenika i ubijali ih na izrazito okrutne načine, uz ponižavanje i dehumanizaciju žrtava. Autor navodi i posebno potresne primjere ismijavanja žrtava, što dodatno pokazuje razmjere brutalnosti i moralnog pada počinilaca.
U selu Muževine kod Istoka, jugoslavenski partizani su, osim što su ubili gotovo sve muškarce iz sela, ubili i 13 članova porodice Rexhepa Halitija, među kojima su bila djeca i žene. Sedamdeset i pet poznatih ličnosti Drenice ubijeno je na krajnje okrutan način i bačeno u veliku jamu.
Taj barbarski čin izazvao je revolt naroda Drenice. Više od 6.000 muškaraca iz tog kraja započelo je borbu poznatu kao “Rat u Drenici”, koja je počela 22. januara, a završila 18. februara 1945. godine. Albanske nacionalne snage koje je predvodio Shaban Polluzha bile su opkoljene od 12 do 15 komunističkih brigada srpskih, makedonskih, bugarskih, albanskih i crnogorskih jedinica, koje su brojale oko 36.000 vojnika.
Tokom 28 dana borbi ubijeno je i ranjeno 430 boraca iz Drenice, zapaljeno je više od 150 kuća, a 6.000 stanovnika Drenice, Vučitrna i Mitrovice s okolinom ostalo je bez hrane i pokretne imovine koja im je oduzeta.
Dana 18. februara 1945. ubijen je glavni komandant nacionalnih snaga Shaban Polluzha, kao i trojica drugih komandanata: Miftar Bajraktari, Mehmet Gradica i Gani Llaushi. Oni su, kako je profesor Ymer Berisha pisao predsjedniku britanske vojne misije u Albaniji, generalu Hodgsonu, “pružili posljednji otpor samo zato da ne padnu živi u ruke neprijatelju.”
Jugoslavenske partizansko-četničke okupacione snage, nakon što su ubile i masakrirale hiljade nedužnih Albanaca, a desetine hiljada drugih uhapsile i smjestile u zatvore i koncentracione logore, tokom februara i marta 1945. pokrenule su još jednu akciju u albanskim naseljima. U toj akciji hiljade mladih Albanaca prisilno su mobilizirane, a o njihovoj sudbini niko ništa nije znao, jer su se nalazili bosi i loše odjeveni u koncentracionim logorima u Tetovu, Kumanovu, Prizrenu, Peći, Mitrovici, Prištini i drugim mjestima.
Operativni štab Kosmeta izvijestio je Glavni štab Jugoslavenske armije da je do 10. februara 1945. na Kosovu prisilno mobilizirano ukupno 24.022 ljudi, a planirano je da se mobilizira još 5.000. Prisilne mobilizacije vršene su i u albanskim krajevima Skoplja, Kumanova, Tetova i Gostivara.
Prema izjavi Qazima Lushe datoj jugoslavenskoj OZNA-i, samo iz albanskih sela tetovskog i gostivarskog kraja prisilno je mobilizirano više od 2.000 Albanaca. Oni su zatim poslani u koncentracioni logor između sela Lojane i Vaksince kod Kumanova. U isti logor poslano je i više od 3.000 drugih Albanaca iz sela skopskih oblasti Karšiaka i Donji Derven, kao i iz sela Kumanovske Fushëgropë.
U takvim okolnostima u Skoplju je, na inicijativu nekoliko albanskih intelektualaca i patriota, među kojima su bili Azem Marana, Hasan Bilalli, Mahmut Dumani i drugi, osnovana Albanska nacionalno-demokratska organizacija, poznata u albanskoj historiografiji pod skraćenicom NDSH.
Jedna od najvažnijih odluka donesenih prilikom osnivanja organizacije bila je da se “preduzmu brze mjere kako bi se spasili mladi Albanci koji su se nalazili u koncentracionim logorima u Kumanovu.”
Takva odluka, kako će Azem Marana kasnije izjaviti pred sudskim vijećem u Skoplju, donesena je zato što su “oni bili mobilizirani silom i nalazili su se u Kumanovu, a nisu bili dobro opremljeni odjećom i obućom. Zbog toga smo razgovarali o tome kako da im pomognemo da se vrate svojim kućama.”
O ovom pitanju govorio je i pred istražnim organima, gdje je rekao:
“Na sastanku smo razgovarali o tome šta treba preduzeti da ne dozvolimo da mobilizirani Albanci koji su se nalazili u Kumanovu odu na ratni front. Odlučili smo da svako preko svojih prijatelja i rodbine govori njima da ne idu na front, nego da pobjegnu iz vojske. Za to smo imali vrlo malo vremena, jer su oni ubrzo odvedeni iz Kumanova.”
Nastavlja se.
